การควบคุมคุณภาพเครื่องอัลตราซาวนด์วินิจฉัยในประเทศไทย


นิสากร มานะตระกูล และ วัฒน์ วัฒนพงศ์
กองรังสีและเครื่องมือแพทย์ กรมวิทยาศาสตร์การแพทย์

     ปัจจุบันมีการนำเครื่องอัลตราซาวนด์มา ใช้ในการวินิจฉัยโรคอย่างกว้างขวางในประเทศไทย แม้ว่าเครื่องอัลตราซาวด์รุ่นใหม่ๆ จะมีประสิทธิภาพสูง แต่ก็อาจเกิดความบกพร่องขึ้นในระหว่างการใช้งาน ถึงแม้นความบกพร่องเสียหายจะเกิดขึ้นน้อยครั้งก็อาจมีผลรบกวนในการวินิจฉัย และอาจเสียหายต่อเนื่องไปยังส่วนอื่นของระบบตัวเครื่อง โดยทั่วไปการตรวจสอบคุณ ภาพจะใช้อุปกรณ์ที่เรียกว่า tissue-mimick phantom ที่ต้องจัดซื้อจากต่างประเทศด้วยราคาแพง กลุ่มงานรังสีวินิจฉัย กองรังสีและเครื่องมือแพทย์ได้เล็งเห็นถึงความสำคัญในการตรวจสอบมาตรฐาน และควบคุมคุณภาพเครื่องอัลตราซาวด์เพื่อเป็นการคุ้มครองผู้บริโภค จึงได้ดำเนินการจัด ทำโครงการควบคุมคุณภาพเครื่องอัลตราซาวด์ในประเทศไทยขึ้น โดยได้รับความสนับสนุน จากองค์การอนามัยโลก ด้วยการพัฒนาอุปกรณ์ที่ใช้ในการตรวจสอบคุณภาพเครื่องอัลตราซาวด์ใน ระดับผู้ใช้ ซึ่งสามารถตรวจสอบคุณภาพในส่วนที่จำเป็นได้ระดับหนึ่งและยังมีราคาถูกกว่าที่ต้องนำ เข้ามาจากต่างประเทศมาก และยังได้ดำเนินการการประชุมเชิงปฏิบัติการเพื่อเผย แพร่ความรู้และสาธิตการใช้อุปกรณ์ที่ได้พัฒนาขึ้นให้กับนักฟิสิกส์รังสีของกองรังสีฯ และศูนย์วิทยาศาสตร์การแพทย์ และผู้ใช้จากโรงพยาบาลต่างๆ ซึ่งประกอบด้วยแพทย์ นักรังสีการแพทย์และผู้ที่ทำงานเกี่ยวข้อง เพื่อกระตุ้นให้เห็นความสำคัญและให้ เกิดการทำการควบคุมคุณภาพเครื่องอัลตราซาวด์อย่างแพร่หลายกระจายไปทั่วประเทศ อย่างรวดเร็วและมีประสิทธิภาพที่ผู้ใช้เอง ได้มีส่วนร่วมและสามารถปฏิบัติได้ด้วยตนเอง ในการนี้กองรังสีฯ ได้มอบอุปกรณ์ที่ใช้ตรวจสอบพร้อมหนังสือคู่มือการใช้ให้กับผู้เข้ารับการอบรม เพื่อให้สามารถนำไปปฏิบัติได้ในระดับหนึ่งด้วยตนเอง หลังจากการอบรมเสร็จสิ้น
     ทั้งนี้ได้รับการสนับสนุนทางด้านวิชาการ จากผู้เชี่ยวชาญจาก Ultrasonic Section, Regional Medical Physics Department, Newcastle General ประเทศอังกฤษ อุปกรณ์ที่ได้พัฒนาการใช้ตรวจสอบนี้ประกอบด้วย
      1. แฟนทอม (Ultrasonic test object) ใช้ในการตรวจสอบคุณภาเครื่องอัลตราซาวด์ดังนี้
       1.1 ความแม่นยำ ของระบบการวัด (Caliper Measurement Accuracy) ทั้งในแนวตั้ง (Vertical caliper) ,แนวนอน (Horizontal caliper) และแนวทะแยงมุม (Diagonal caliper)
       1.2 ตรวจสอบการ แยกรายละเอียดของภาพ (Resolution) ทั้งในแนวแกนนอน (Axial Resolution) และในแนวขวาง (Lateral Resolution)
       1.3 ตรวจสอบบริเวณ ที่ไม่ตอบสนองต่อการเกิดภาพ (Dead Zone)
      2. ท่งพลาสดิกใส (Plastic Block) ใช้การตรวจสอบความไวของระบบ (System Sensitivity)
      3. ไขควงเล็กๆ (Small Screw Driver) หรือเส้นลวดสแตนเลส ใช้สำหรับตรวจวัดความสม่ำเสมอ( Spatial Uniformity) ของภาพเอคโค (Echo) ที่ได้จากหัวตรวจและตรวจสอบความเสื่อมของ Transducer Element ของหัวตรวจ
      ปัจจุบันนี้ กองรังสีฯ ยังได้ดำเนินการตรวจสอบคุณภาพเครื่องอัลตราซางด์อย่างเป็นทางการซึ่งมีชุดอุปกรณ์ดังกล่าวด้วย โดยได้ทำการตรวจสอบคุณภาพเครื่องอัลตราซาวด์ของสถานพยาบาลต่างๆทั้งในกรุงเทพมหานครและ ต่างจังหวัด มาแล้วจำนวน 27 เครื่อง 50 หัวตรวจ และพบว่าอุปกรณ์ที่พัฒนานี้ใช้งานได้ดี สามารถตรวจ พบข้อบกพร่องต่างๆของเครื่องอัลตราซาวนด์ รวมทั้งให้ข้อแนะนำแก้ไขตามหลักวิชาการอย่างถูกต้อง ทำให้เครื่องอัลตราซาวนด์มีคุณภาพเป็นที่น่าเชื่อถือ

ที่มา : การประชุมวิชาการกรมวิทยาศาสตร์การแพทย์ ครั้งที่ 13